Chữ Quốc Ngữ, Thiên Chúa giáo và cầu Long Biên, hay sự ảnh hưởng của Pháp ở Việt Nam!

phap2-97c54

Áo dài truyền thống Việt Nam bên trong kiến trúc tại Pháp 800 năm tuổi – Cathédrale de Reims

 

Những gì thuộc về lịch sử rất khó chối bỏ, sự đô hộ khắc nghiệt của Pháp đối với Đông Dương nói chung và Việt Nam nói riêng cũng vậy! Nhưng ở đây, tôi không nói về cuộc chiến, cũng không nói về chính trị, không nhìn mặt tiêu cực thêm, tôi gom lại trong bài này một “tình bạn tri kỷ” của Pháp và Việt Nam, một sự ảnh hưởng đẹp của Pháp (lúc đó Pháp là một nước đã phát triển với gout thẩm mỹ thanh lịch và ẩm thực tinh tế) tới Việt Nam (lúc đó Việt Nam còn là một dân tộc của chế độ phong kiến, và đang chịu nhiều ảnh hưởng văn hóa tư tưởng của Trung Quốc). Tám mươi năm Pháp chính thức bước chân vào Việt Nam không dài không ngắn, bên cạnh những câu chuyện đau thương thường được kể vì chiến tranh để lại, chúng ta không thể chối từ những ảnh hưởng (vô tình hay hữu ý) tốt đẹp và sâu sắc khác nhau mà Pháp để lại cho Việt Nam. 150 năm sau, hồn Pháp còn bàng bạc đâu đó ở những góc phố, những món ăn, những cái tên, hay những thói quen mà người Việt không hề nhận ra nguồn gốc của sự ảnh hưởng nữa…

.

Có bốn thứ cơ bản Pháp ảnh hưởng sâu sắc đến Việt Nam đến  nay, đó là

– Tôn giáo

– Ngôn ngữ

– Kiến trúc

– Ẩm thực

Có thể nói tựu trung trong 80 năm Pháp chính thức ở Việt Nam (1884 – 1945) đã kịp lật lịch sử Việt Nam sang trang khác, cũng như kịp thay thế văn hóa, tư tưởng người Việt một cách mạnh mẽ, phần nào thoát khỏi “ngàn năm giặc Tàu”, phần nào dính líu tới văn hóa của “trăm năm giặc Tây”, và hình thành nên những nét Việt rất riêng. Nói sơ qua về 3 thứ cơ bản tôn giáo, ngôn ngữ và kiến trúc, trước khi đề cập đến sự ảnh hưởng của Pháp đến ẩm thực Việt Nam, tôi muốn gom lại một ý, họ là những người rất yêu nước (Pháp). Họ (Pháp) đem đến một nơi mới mà họ phải làm việc, sinh sống trong khoảng thời gian dài hơi thở và tâm hồn của quê nhà họ. Dần dần, những điều đó có đẹp, có hay, có kỳ quặc, thấm vào tâm tư tình cảm lối sống của người dân địa phương (Việt). Và chúng ta hấp thụ tinh hoa đó một cách tài tình nhất là trong ẩm thực!

Người Pháp đã truyền bá Thiên Chúa giáo vào Việt Nam, để một thời gian ngắn sau, đạo này trở thành tôn giáo lớn thứ hai ở VN, sau Phật Giáo / Đạo Giáo/ Nho Giáo ngàn năm trong tư tưởng. Những người truyền giáo của đạo Thiên Chúa vẫn luôn như vậy, tinh tế, có kiến thức, ăn nói khéo léo, có đường lối chiến lược rõ ràng, và hành động thực tế. Một trong những hành động thực tế đáng ngưỡng mộ của họ là sáng tạo ra chữ Quốc Ngữ để dễ dàng truyền giáo. Mục tiêu ban đầu của chữ Quốc ngữ chỉ có vậy. Dù đa số người Việt cho rằng Alexandre de Rhodes sáng tạo ra chữ Quốc ngữ, nhưng nhiều nghiên cứu sau này cho thấy ông là người có công tập hợp, biên soạn, phát triển và truyền bá rộng rãi hơn là sáng tạo ra. Công đầu thuộc về 2 nhà truyền giáo người Bồ Đào Nha là Gaspar do Amaral và Antonio Barbosa (có thể đọc thêm ở (1) (2) và (3)), và sau đó cũng có sự đóng góp công sức phát triển của những người Việt Nam khác như Nguyễn Văn Vĩnh – người Việt đầu tiên gia nhập hội Nhân quyền của Pháp, ông cùng Phan Kế Bính đã lần đầu tiên dịch “Truyện Kiều” và “Tam Quốc” ra chữ Quốc Ngữ và cũng là người có đóng góp lớn cho ngành báo Việt Nam sau này(4).

một trang trong từ điển tiếng Việt năm 1651 của Alexandre de Rhodes

một trang trong từ điển tiếng Việt năm 1651 của Alexandre de Rhodes

Tóm lại, chữ Quốc Ngữ là công đầu của các giáo sĩ, để việc truyền đạo được dễ dàng hơn! Dù sao cũng là một bước tiến khác, thoát ra khỏi hệ thống chữ tượng hình rắc rối Hán – Nôm để dễ dàng hơn trong việc học các ngôn ngữ viết bằng chữ Latin khác, để bây giờ bạn có thể học tiếng Anh dễ hơn người Trung Quốc chẳng hạn!

Về mặt tôn giáo là vậy, nhưng về mặt ngôn ngữ – nghệ thuật thì còn nhiều thứ của Việt Nam mà Pháp có công đem vào. Sự ảnh hưởng của chủ nghĩa lãng mạn Pháp và chữ Quốc Ngữ  mang đến cho thơ ca một lớp thi sĩ sáng tác trong phong trào Thơ Mới (mà đi đầu là Thế Lữ, và đỉnh cao có thể kể đến Xuân Diệu (5.1); ngày xưa nghe cô giáo giảng hay trích câu của Hoài Thanh, rằng “Xuân Diệu là nhà thơ mới nhất của những nhà thơ mới, giờ mới hiểu sâu xa). Trước đó là trào lưu dịch thơ và truyện, tiểu thuyết Pháp (A. Dumas, La Fontaine, Victor Hugo, H. De Balzac… với “Những người khốn khổ”, “Truyện ngụ ngôn La Fontaine”, “Ba chàng ngự lâm pháo thủ”, v.v…). Cũng không ngạc nhiên khi không lâu sau đó, trào lưu tiểu thuyết, nhạc tiền chiến và kịch nói bắt đầu xuất hiện ở Việt Nam. (5)

Ngôn ngữ là di sản của dân tộc, chúng ta cần cảm ơn họ về một thứ ngôn ngữ dễ sử dụng và truyền bá như chữ Quốc Ngữ. Và nghiệm lại thấy rằng thật khủng khiếp sao khi 80 năm Pháp đã thay đổi cả một ngôn ngữ cho một dân tộc, sau ngàn năm sử dụng chữ tượng hình như tiếng Trung và nỗ lực thoát khỏi nó như tiếng Nôm. Sự ảnh hưởng này được rộng lớn và nhanh chóng một phần nhờ vào hệ thống giáo dục của Pháp đem đến VN, dù chỉ là một nền giáo dục với mục đích đô hộ và truyền bá sự trung thành với Mẫu quốc, nhưng được thực hiện khá chỉn chu, cho thấy tầm quan trọng khủng khiếp của hệ thống giáo dục trong bất kỳ thể chế nào, quốc gia nào. Hệ thống giáo dục của Pháp và Việt Nam hiện nay có rất nhiều điểm tương đồng, nhưng có chút thê thảm khi chúng ta kế thừa nhiều lỗ hổng cũng như mặt chưa tốt hơn là hoàn thiện nó ( những điều mà tôi được biết khi thực hiện bài luận văn năm 2013 về giáo dục VN, nhưng có lẽ sẽ dành tặng trong một entry khác).

.

Tiếp tục với điểm thứ ba trong tóm lược ảnh hưởng của Pháp đến Việt Nam trước khi đi đến mục “Ẩm thực”, đó là “Kiến trúc”.

8890_3442102071648_1496147407_n_zps6a263842

Pháp đem đến Việt Nam  “dòng kiến trúc Indochina” không giống hoàn toàn ở Pháp mà là tinh hoa của nơi đó cộng với văn hóa nơi này, làm thành một điểm kiến trúc khác biệt (ở toàn Đông Dương, mà trong đó Việt Nam là chính yếu do vị trí chiến lược) (6). Nếu như Nhà hát lớn Hà Nội làm theo mẫu Opera Garnier ở Paris, thì cầu Long Biên với kết cấu và chất liệu giống hệt một tháp Eiffel nằm ngang, và rất nhiều những dấu ấn Pháp đẹp độc như Metropole Hà Nội, nhà thờ Đức Bà, nhiều tòa nhà công chính, bảo tàng, nhà ga, trường học… phong cách Pháp tồn tại đến bây giờ vẫn chưa chịu “cổ lỗ sỉ”. Người ta gọi Sài Gòn là “Paris of the East”, cũng gọi Đà Lạt là “Le petit Paris” (7), như một minh chứng họ quá yêu nước và luôn muốn đem Paris ở gần ngay họ là vậy!

PontDoumerGuideduTonkinBonnafou

.

Người Pháp còn có nhiều ảnh hưởng đến Việt Nam mà bây giờ chúng ta khó nhận ra. Nhà bạn có một tủ thuốc với rất nhiều thuốc linh tinh không? Bạn có biết người Pháp cũng như Việt thích nói lấp lửng, ngụ ý, văn hoa trong lối nói thường ngày không? Bạn có biết bao nhiêu từ vựng chúng ta vay từ tiếng Pháp không? Bạn có biết bây giờ dù là dân Châu Âu hay Châu Mỹ Châu Đại Dương gì tới Việt Nam ta cũng gọi là Tây không? Bạn có biết khi giao dịch với người “Tây”, người Việt có khả năng thua nhiều hơn do tư tưởng nhún nhường và lùi một bước, phục tùng ngày xưa để lại không?

Và bạn có biết văn hóa uống cà phê là một văn hóa rất Pháp, đó là cách họ tìm một khoảng trống giữa đám đông nhộn nhịp ồn ào trên những lề đường Pháp đầy người và nắng?

Thế đấy, lịch sử đã tặng cho chúng ta những đau thương, nhưng cũng có những bù đắp thật âm thầm. Một trong những điều to lớn mà Pháp ảnh hưởng đến Việt Nam, cũng là phần chính mà tôi muốn đề cập, sẽ được giới thiệu trong phần 2 của bài này, chắc phải đặt cái tên dài dài, đại loại là “Ăn bánh mì uống cà phê, ăn ốc uống bia hay tình bạn tri kỷ của ẩm thực Pháp Việt!”

 

Hẹn bạn entry sau! Chào thân ái và quyết thắng!

.

(Bài là những tóm lược gấp gáp mà tôi đọc được và muốn ghi lại cho những người muốn tìm hiểu, không nói chuyện chính trị, tôn giáo và sẵn sàng tiếp nhận những tài liệu khác nữa. Sẽ bổ sung thêm nguồn vào bài khi có điều kiện)

Phiên Nghiên tháng chín hai ngàn mười bốn. Tại New Zealand.

 

.

 

REFERENCES:

 

(1) “Đi tìm nguồn gốc chữ Quốc Ngữ” – GSTS Phạm Văn Hường 

(2) “Chữ Quốc Ngữ qua những biển dâu” – Đoàn Xuân Kiên

(3) “Quá trình hình thành chữ Quốc Ngữ” – Phan Quang

(4) “Những đóng góp của Nguyễn Văn Vĩnh với việc phát triển báo chí tiếng Việt và truyền bá chữ Quốc Ngữ” – Nguyễn Thị Lệ Hà

(5) Ảnh hưởng của nền văn học Pháp đến nền văn học Việt Nam – Nguyễn Phú Phong

(5.1) Nhà thơ số một của thơ mới – Vương Trí Nhàn

(6). Một góc nhìn về sự ảnh hưởng văn hóa Pháp – Việt qua 400 năm – Nguyễn Đình Thành

(7) Indochine – Baguettes and bánh mì – finding France in Vietnam – Luke Nguyen, 2011.

* Luke Nguyen in France – TV show

*Chú thích ảnh entry (Áo dài truyền thống Việt Nam bên trong kiến trúc tại Pháp 800 năm tuổi – Cathédrale de Reims) Ảnh gốc tại đây